قالَ الامامُ الْحَسَنُ الْمُجتبى علیه الصلوة السّلام :

1 - مَنْ عَبَدَاللّهَ، عبَّدَاللّهُ لَهُ کُلَّ شَىْءٍ.¹

فرمود: هر کسى که خداوند را عبادت و اطاعت کند، خداى متعال همه چیزها را مطیع او گرداند.

2
- قالَ علیه السلام : وَ نَحْنُ رَیْحانَتا رَسُولِ اللّهِ، وَ سَیِّدا
شَبابِ اهْلِ الْجَنّةِ، فَلَعَنَ اللّهُ مَنْ یَتَقَدَّمُ، اَوْ
یُقَدِّمُ عَلَیْنا اَحَدا.²

دنباله وصیّتش در
حضور جمعى از اصحاب فرمود: و ما دو نفر - یعنى حضرت و برادرش امام حسین
علیهما السلام - ریحانه رسول اللّه صلى الله علیه و آله و دو سرور جوانان
اهل بهشت هستیم ، پس خدا لعنت کند کسى را که بر ما پیشقدم شود یا دیگرى را
بر ما مقدّم دارد.

3 - قالَ علیه السلام : وَ إنّ حُبَّنا لَیُساقِطُ الذُّنُوبَ مِنْ بَنى آدَم، کَما یُساقِطُ الرّیحُ الْوَرَقَ مِنَ الشَّجَرِ.³

فرمود:
همانا محبّت و دوستى با ما (اهل بیت رسول اللّه صلى الله علیه و آله ) سبب
ریزش گناهان - از نامه اعمال - مى شود، همان طورى که وزش باد، برگ درختان
را مى ریزد.

4 - قالَ علیه السلام : لَقَدْ فارَقَکُمْ رَجُلٌ بِالاْ مْسِ لَمْ یَسبِقْهُ الاْوَّلُونَ، وَلا یُدْرِکُهُ اَلاَّْخِرُونَ.⁴

پس از شهادت پدرش امیرالمؤمنین علىّ علیه السلام ، در جمع اصحاب فرمود:

شخصى از میان شماها رفت که در گذشته مانند او نیامده است ، و کسى در آینده نمى تواند هم تراز او قرار گیرد.

5 - قالَ علیه السلام : مَنْ قَرَءَ الْقُرْآنَ کانَتْ لَهُ دَعْوَةٌ مُجابَةٌ، إمّا مُعَجَّلةٌ و َإمّا مُؤجَلَّةٌ.⁵

فرمود:
کسى که قرآن را - با دقّت - قرائت نماید، در پایان آن - اگر مصلحت باشد -
دعایش سریع مستجاب خواهد شد - و اگر مصلحت نباشد - در آینده مستجاب مى
گردد.

6 - قالَ علیه السلام : إنّ هذَا الْقُرْآنَ فیهِ مَصابیحُ النُّورِ و َشِفاءُ الصُّدُورِ.⁶

فرمود: همانا در این قرآن چراغ هاى هدایت به سوى نور و سعادت موجود است و این قرآن شفاى دل ها و سینه ها است .

7 - قالَ علیه السلام : مَنَ صَلّى، فَجَلَسَ فى مُصَلاّه إلى طُلُوعِ الشّمسِ کانَ لَهُ سَتْرا مِنَ النّارِ.⁷

فرمود: هر که نماز - صبح - را به خواند و در جایگاه خود بنشیند تا خورشید طلوع کند، برایش پوششى از آتش خواهد بود.

8
- قالَ علیه السلام: إنَّ اللّهَ جَعَلَ شَهْرَ رَمَضانَ مِضْمارا
لِخَلْقِهِ، فَیَسْتَبِقُونَ فیهِ بِطاعَتِهِ إِلى مَرْضاتِهِ، فَسَبَقَ
قَوْمٌ فَفَازُوا، وَ قَصَّرَ آخَرُونَ فَخابُوا.⁸

فرمود:
خداوند متعال ماه رمضان را براى بندگان خود میدان مسابقه قرار داد. پس
عدّه اى در آن ماه با اطاعت و عبادت به سعادت و خشنودى الهى از یکدیگر
سبقت خواهند گرفت و گروهى از روى بى توجّهى و سهل انگارى خسارت و ضرر مى
نمایند.

9 - قالَ علیه السلام : مَنْ
ادامَ الاخْتِلافَ إلَى الْمَسْجِدِ اصابَ إحْدى ثَمانٍ: آیَةً
مُحْکَمَةً، اخاً مُسْتَفادا، و َعِلْما مُسْتَطْرَفا، و َرَحْمَةً
مُنْتَظِرَةً، و َکَلِمَةً تَدُلُّهُ عَلَى الْهُدى، اَوْ تَرُدُّهُ عَنْ
الرَّدى، و َتَرْکَ الذُّنُوبِ حَیاءً اَوْ خَشْیَةً.⁹

خود
را در مسجد قرار دهد یکى از هشت فایده شاملش مى گردد: برهان و نشانه اى -
براى معرفت -، دوست و برادرى سودمند، دانش و اطلاعاتى جامع ، رحمت و محبّت
عمومى ، سخن و مطلبى که او را هدایت گر باشد، - توفیق اجبارى - در ترک
گناه به جهت شرم از مردم و یا به جهت ترس از عقاب .

10
- قالَ علیه السلام : مَنْ أ کْثَرَ مُجالِسَة الْعُلَماءِ اطْلَقَ عِقالَ
لِسانِهِ، وَ فَتَقَ مَراتِقَ ذِهْنِهِ، وَ سَرَّ ما وَجَدَ مِنَ
الزِّیادَةِ فى نَفْسِهِ، وَکانَتْ لَهُ وَلایَةٌ لِما یَعْلَمُ، وَ
إفادَةٌ لِما تَعَلَّمَ.¹⁰

فرمود: هر که با علماء
بسیار مجالست نماید، سخنش و بیانش در بیان حقایق آزاد و روشن خواهد شد، و
ذهن و اندیشه اش باز و توسعه مى یابد و بر معلوماتش افزوده مى گردد و به
سادگى مى تواند دیگران را هدایت نماید.

11 - قالَ علیه السلام : تَعَلَّمُوا الْعِلْمَ، فَإنْ لَمْ تَسْتَطیعُوا حِفْظَهُ فَاکْتُبُوهُ وَ ضَعُوهُ فى بُیُوتِکُمْ.¹¹

فرمود:
علم و دانش را - از هر طریقى - فرا گیرید، و چنانچه نتوانستید آن را در
حافظه خود نگه دارید، ثبت کنید و بنویسید و در منازل خود - در جاى مطمئن -
قرار دهید.

12 - قالَ علیه السلام : مَنْ عَرَفَ اللّهَ احَبَّهُ، وَ مَنْ عَرَفَ الدُّنْیا زَهِدَ فیها.¹²

فرمود: هر کس خدا را بشناسد، (در عمل و گفتار) او را دوست دارد و کسى که دنیا را بشناسد آن را رها خواهد کرد.

13 - قالَ علیه السلام : هَلاکُ الْمَرْءِ فى ثَلاثٍ: اَلْکِبْرُ، وَالْحِرْصُ، وَالْحَسَدُ؛ فَالْکِبْرُ هَلاکُ الدّینِ،، وَ بِهِ
لُعِنَ إ بْلیسُ. وَالْحِرْصُ عَدُوّ النَّفْسِ، وَ بِهِ خَرَجَ آدَمُ
مِنَ الْجَنَّةِ. وَالْحَسَدُ رائِدُ السُّوءِ، وَ مِنْهُ قَتَلَ قابیلُ
هابیلَ.¹³

هلاکت و نابودى دین و ایمان هر شخص در سه چیز است : تکبّر، حرص ، حسد.

تکبّر سبب نابودى دین و ایمان شخص مى باشد و به وسیله تکبّر شیطان - با آن همه عبادت ملعون گردید.

حرص و طمع دشمن شخصیّت انسان است ، همان طورى که حضرت آدم علیه السلام به وسیله آن از بهشت خارج شد.

حسد سبب همه خلاف ها و زشتى ها است و به همان جهت قابیل برادر خود هابیل را به قتل رساند.

14
- قالَ علیه السلام : بَیْنَ الْحَقِّ وَالْباطِلِ ارْبَعُ اصابِع ، ما
رَاَیْتَ بَعَیْنِکَ فَهُوَ الْحَقُّ وَ قَدْ تَسْمَعُ بِاُذُنَیْکَ
باطِلاً کَثیرا.¹⁴

فرمود: بین حقّ و باطل چهار
انگشت فاصله است، آنچه که را با چشم خود ببینى حقّ است ؛ و آنچه را شنیدى
یا آن که برایت نقل کنند چه بسا باطل باشد.

15 - قالَ علیه السلام : الْعارُ اهْوَنُ مِنَ النّارِ.¹⁵

فرمود: سرزنش و ننگ شمردن مردم انسان را، آسان تر است از معصیت و گناهى که موجب آتش جهنّم شود.

16 - قالَ علیه السلام : إذا لَقى احَدُکُمْ اخاهُ فَلْیُقَبِّلْ مَوْضِعَ النُّورِ مِنْ جَبْهَتِهِ.¹⁶

فرمود: وقتى انسان برادر مؤ من - و دوست - خود را ملاقات نمود، باید پیشانى و سجده گاه او را ببوسد.

17
- قالَ علیه السلام : إنَّ اللّهَ لَمْ یَخْلُقْکُمْ عَبَثا، وَلَیْسَ
بِتارِکِکُمْ سُدًى ، کَتَبَ آجالَکُمْ، وَ قَسَّمَ بَیْنَکُمْ
مَعائِشَکُمْ، لِیَعْرِفَ کُلُّ ذى لُبٍّ مَنْزِلَتَهُ، وانَّ ماقَدَرَ
لَهُ اصابَهُ، و َما صُرِفَ عَنْهُ فَلَنْ یُصیبَهُ.¹⁷

فرمود:
خداوند شما انسان ها را بیهوده و بدون غرض نیافریده و شما را آزاد، رها
نکرده است . لحظات آخر عمر هر یک معیّن و ثبت مى باشد، نیازمندى ها و روزى
هر کس سهمیّه بندى و تقسیم شده است تا آن که موقعیّت و منزلت شعور و درک
اشخاص شناخته گردد.

18 - قالَ علیه السلام : مَنَ لَبِسَ ثَوْبَ الشُّهْرَةِ، کَساهُ اللّهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ ثَوْبا مِنَ النّارِ.¹⁸

فرمود: هر کس لباس شهرت - و انگشت نما، از جهت رنگ ، دوخت ، مد و ... - بپوشد، روز قیامت خداوند، او را لباس آتشین خواهد پوشاند.

19 - سُئِلَ علیه السلام : عَنِ الْبُخْلِ؟ فَقالَ: هُوَ انْ یَرىَ الرَّجُلُ ما انْفَقَهُ تَلَفا، وَ ما امْسَکَهُ شَرَفا.¹⁹

از حضرت پیرامون بخل سؤال شد؟ در جواب فرمود:

معناى
آن چنین است که انسان آنچه را به دیگرى کمک و انفاق کند فکر نماید که از
دست داده و تلف شده است و آنچه را ذخیره کرده و نگه داشته است خیال کند
برایش باقى مى ماند و موجب شخصیّت و شرافت او خواهد بود.

20 - قالَ علیه السلام : تَرْکُ الزِّنا، وَ کَنْسُ الْفِناء، وَ غَسْلُ الاْ ناء مَجْلَبَةٌ لِلْغِناء:²⁰

فرمود: انجام ندادن زنا، جاروب و نظافت کردن راهرو و در منزل ، و شستن ظروف سبب رفاه و بى نیازى مى گردد.

21 - قالَ علیه السلام :السِّیاسَةُ انْ تَرْعى حُقُوقَ اللّهِ، وَحُقُوقَ الاْ حْیاءِ، وَ حُقُوقَ الاْمْواتِ.²¹

فرمود: - مفهوم و معناى - سیاست آن است که حقوق خداوند و حقوق موجودات زنده و حقوق مردگان را رعایت کنى .

22 - قالَ علیه السلام : ما تَشاوَرَ قَوْمٌ إلاّ هُدُوا إلى رُشْدِهِمْ.²²

فرمود:
هیچ گروهى در کارهاى - اجتماعى ، سیاسى ، اقتصادى ، فرهنگى و ... - با
یکدیگر مشورت نکرده اند مگر آن که به رشد فکرى و عملى و... رسیده اند.

23 - قالَ علیه السلام : اَلْخَیْرُ الَذّى لا شَرَّفیهِ: الشُّکْرُ مَعَ النِّعْمَةِ، وَالصّبْرُ عَلَى النّازِلَةِ.²³

فرمود: آن خوبى که شرّ و آفتى در آن نباشد شکر در مقابل نعمت ها و صبر و شکیبائى در برابر سختى ها است .

24
- قالَ علیه السلام : یَابْنَ آدَمٍ، لَمْ تَزَلْ فى هَدْمِ عُمْرِکَ
مُنْذُ سَقَطْتَ مِنْ بَطْنِ اُمِّکَ، فَخُذْ مِمّا فى یَدَیْکَ لِما
بَیْنَ یَدَیْکَ.²⁴

فرمود: اى فرزند آدم از موقعى
که به دنیا آمده اى در حال گذراندن عمرت هستى ، پس از آنچه دارى براى
آینده ات (قبر و قیامت ) ذخیره نما.

25 - قالَ علیه السلام : إنَّ مَنْ خَوَفَّکَ حَتّى تَبْلُغَ الاْ مْنَ، خَیْرٌ مِمَّنْ یُؤْمِنْکَ حَتّى تَلْتَقِى الْخَوْفَ.²⁵

فرمود:
همانا کسى تو را - در برابر عیب ها و کم بودها - هشدار دهد تا آگاه و
بیدار شوى ، بهتر است از آن کسى که فقط تو را تعریف و تمجید کند تا بر عیب
هایت افزوده گردد.

26
- قالَ علیه السلام : القَریبُ مَنْ قَرَّبَتْهُ الْمَوَدَّةُ وَ إنْ
بَعُدَ نَسَبُهُ، وَالْبَعیدُ مَنْ باعَدَتْهُ الْمَوَدَّةُ وَ إنْ قَرُبُ
نَسَبُهُ.²⁶

فرمود: بهترین دوست نزدیک به انسان آن کسى است که در تمام حالات دلسوز و با محبّت باشد گرچه خویشاوندى نزدیک نداشته باشد.

و بیگانه ترین افراد کسى است که از محبّت و دلسوزى بعید باشد گرچه از نزدیک ترین خویشاوندان باشد.

27
- وَسُئِلَ عَنِ الْمُرُوَّةِ؟ فَقالَ علیه السلام : شُحُّ الرَّجُلِ عَلى
دینِهِ، وَ إصْلاحُهُ مالَهُ، وَ قِیامُهُ بِالْحُقُوقِ.²⁷

از حضرت سلام اللّه علیه پیرامون مُروّت و جوانمردى سؤال شد، فرمود:

جوانمرد
کسى است که در نگهدارى دین و عمل به آن تلاش نماید، در اصلاح اموال و ثروت
خود همّت گمارد، و در رعایت حقوق طبقات مختلف پا بر جا باشد.

28
- قالَ علیه السلام : عَجِبْتُ لِمَنْ یُفَکِّرُ فى مَاکُولِهِ کَیْفَ
لایُفَکِّرُ فى مَعْقُولِهِ، فَیَجْنِبُ بَطْنَهُ ما یُؤْذیهِ، وَ
یُوَدِّعُ صَدْرَهُ ما یُرْدیهِ.²⁸

فرمود:
تعجّب مى کنم از کسى که در فکر خوراک و تغذیه جسم و بدن هست ولى درباره
تغذیه معنوى روحى خود نمى اندیشد، پس از غذاهاى فاسد شده و خراب دورى مى
کند.

و عقل و قلب و روح خود را کارى ندارد - هر چه و هر مطلب و برنامه اى به هر شکل و نوعى باشد استفاده مى کند - .

29 - قالَ علیه السلام : غَسْلُ الْیَدَیْنِ قَبْلَ الطَّعامِ یُنْفِى الْفَقْرَ، وَبَعْدَهُ یُنْفِى الْهَمَّ.²⁹

فرمود: شستن دست ها قبل از طعام فقر و تنگدستى را مى زداید و بعد از آن ناراحتى ها و آفات را از بین مى برد.

30 - قالَ علیه السلام : حُسْنُ السُّؤالِ نِصْفُ الْعِلْمِ.³⁰

فرمود: کسى که عادت سؤال و حالت پرس و جو دارد مثل آن است که نصف علم ها را فرا گرفته باشد.

31 - قالَ علیه السلام : إنّ الْحِلْمَ زینَةٌ، وَالْوَفاءَ مُرُوَّةٌ، وَالْعَجَلةَ سَفَهٌ.³¹

فرمود: صبر و شکیبائى زینت شخص ، وفاى به عهد علامت جوانمردى ، و عجله و شتابزدگى (در کارها بدون اندیشه ) دلیل بى خردى مى باشد.

32 - قالَ علیه السلام : مَنِ اسْتَخَفَّ بِإخوانِهِ فَسَدَتْ مُرُوَّتُهُ.³²

فرمود: کسى که دوستان و برادرانش را سبک شمارد و نسبت به آنها بى اعتناء باشد، مروّت و جوانمردیش فاسد گشته است.

33 - قالَ علیه السلام : إنّما یُجْزى الْعِبادُ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَلى قَدْرِ عُقُولِهِمْ.³³

فرمود: همانا در روز قیامت بندگان به مقدار عقل و درک و شعورشان مجازات مى شوند.

34
- قالَ علیه السلام :إنَّ النّاسَ عَبیدُ الْمالِ، وَالدّینُ لَعِبُ عَلى
الْسِنَتِهِمْ، یُحیطوُنَهُ مادَرَتْ بِهِ مَعایِشُهُمْ، فَإذا مُحِّصُوا
لِلاْ بْتِلاءِ قَلَّ الدَّیّانُونَ.³⁴

فرمود:
همانا مردم اسیر و بنده دنیا و اموال آن هستند، و دین را وسیله رسیدن به
اهداف خود قرار داده اند و به هر نوعى که زندگى آنها تامین شود حرکت مى
کنند. بنابر این هنگامى که در بوته آزمایش در آیند، دینداران اندک خواهند
شد.

35 - قالَ علیه السلام : الْمِزاحُ یَاْکُلُ الْهَیْبَةَ، وَقَدْ اکْثَرَ مِنَ الْهَیْبَةِ الصّامِت ³⁵

فرمود:
مزاح و شوخى - هاى زیاد و بیجا - شخصیّت و وقار انسان را از بین مى برد، و
چه بسا افراد ساکت داراى شخصیّت و وقار عظیمى مى باشند.

36 - قالَ علیه السلام : اللُؤْمُ انْ لا تَشْکُرَ النِّعْمَةَ.³⁶

فرمود: از علائم پستى شخص ، شکر نکردن از ولى نعمت است .

37 - قالَ علیه السلام : لَقَضاءُ حاجَةِ اخٍ لى فِى اللّهِ احَبُّ مِنْ إعْتِکافِ شَهْرٍ.³⁷

فرمود: هر آینه برآوردن حاجت و رفع مشکل برادرم ، از یک ماه اعتکاف ، در مسجد - و عبادت مستحبّى نزد من - بهتر و محبوب تر است .

38
- قالَ علیه السلام : إنَّ الدُّنْیا فى حَلالِها حِسابٌ، وَ فى حَرامِها
عِقابٌ، و َفِى الشُّبَهاتِ عِتابٌ، فَاءنْزِلِ الدُّنْیا بِمَنْزَلَةِ
المیتَةِ، خُذْمِنْهاما یَکْفیکَ.³⁸

فرمود:
چیزهاى دنیا اگر حلال باشد حساب و بررسى مى شود و اگر از حرام به دست آید
عذاب و عقاب دارد و اگر حلال و حرام آن معلوم نباشد سختى و ناراحتى خواهد
داشت .

پس باید دنیا (و موجوداتش ) را همچون میته و مردارى بشناسى که به مقدار نیاز و اضطرار از آن استفاده کنى.

39 - قالَ علیه السلام : وَاعْمَلْ لِدُنْیاکَ کَانَّکَ تَعیشُ ابَدا، وَاعمَلْ لاَِّخِرَتِکَ کَانّکَ تَمُوتُ غدَا.³⁹

فرمود:
در دنیا چنان برنامه ریزى کن - از نظر اقتصاد و صرفه جویى و... - مثل آن
که مى خواهى همیشه دوام داشته باشى ، و نسبت به آخرت به نوعى حرکت و کار
کن مثل این که فردا خواهى مُرد.

40 -
قالَ علیه السلام : اکْیَسُ الْکَیِّسِ التُّقى ، وَ احْمَقُ الْحُمْقِ
الْفُجُورَ، الْکَریمُ هُوَ التَّبَرُّعُ قَبْلَ السُّؤالِ.⁴⁰

فرمود:
زیرک ترین و هوشیارترین افراد، شخص باتقوا و پرهیزکار مى باشد؛ احمق و
نادان ترین افراد، کسى است که تبهکار و اهل معصیت باشد؛ گرامى ترین و با
شخصیّت ترین افراد، آن کسى است که به نیازمندان پیش از اظهار نیازشان ،
کمک نماید.

1- تنبیه الخواطر، معروف به مجموعة ورّام : ص 427، بحار: ج 68، ص 184، ضمن ح 44.

2- کلمة الا مامُ الْحَسَن علیه السلام : 7، ص 211.

3- کلمة الا مامُ الْحَسَن علیه السلام : 7، ص 25، بحارالانوار: ج 44، ص 23، ح 7.

4- إحقاق الحقّ: ج 11، ص 183، س 2 و ص 185.

5- دعوات الرّاوندى : ص 24، ح 13، بحارالانوار: ج 89، ص 204، ح 21.

6- بحارالانوار: ج 75، ص 111، ضمن ح 6.

7- وافى : ج 4، ص 1553، ح 2، تهذیب الا حکام : ج 2، ص 321، ح 166.2

8- تحف العقول : ص 234، س 14، من لا یحضره الفقیه : ج 1، ص 511، ح 1479.

9- تحف العقول : ص 235، س 7، مستدرک : ج 3، ص 359، ح 3778.

10- إحقاق الحقّ : ج 11، ص 238، س 2.

11- إحقاق الحقّ: ج 11، ص 235، س 7.

12- کلمة الا مام الحسن علیه السلام : ص 140.

13- اعیان الشّیعة : ج 1، ص 577، بحارالا نوار: ج 75، ص 111، ح 6.

14- تحف العقول : ص 229، س 5، بحارالا نوار: ج 10، ص 130، ح 1.

15- کلمة الا مام حسن علیه السلام : ص 138، تحف العقول : ص 234، س 6، بحارالا نوار: ج 75، ص 105، ح 4.

16- تحف العقول : ص 236، س 13، بحارالا نوار: ج 75، ص 105، ح 4.

17- تحف العقول : ص 232، س 2، بحارالا نوار: ج 75، ص 110، ح 5.

18- مستدرک الوسائل : ج 3، ص 245، ح 4.

19- اعیان الشّیعة : ج 1، ص 577، بحارالا نوار: ج 75، ص 113، ح 7.

20-کلمة الا مام حسن علیه السلام : ص 212، بحارالا نوار: ج 73، ص 318، ح 6.

21- همان مدرک : ص 57.

22- تحف العقول : ص 233، اعیان الشّیعة : ج 1، ص 577، بحارالا نوار: ج 75، ص 105، ح 4.

23- تحف العقول : ص 234، س 7، بحارالا نوار: ج 75، ص 105، ح 4.

24- کلمة الا مام الحسن علیه السلام : ص 35، بحارالا نوار: ج 75، ص 111، ح 6.

25- إحقاق الحقّ: ج 11، ص 242، س 2.

26- تحف العقول : ص 234، س 3، بحارالانوار: ج 75، ص 106، ح 4.

27- تحف العقول : ص 235، س 14، بحارالانوار: ج 73، ص 312، ح 3.

28- کلمة الا مام الحسن علیه السلام ، ص 39، بحارالا نوار: ج 1، ص 218، ح 43.

29- کلمة الا مام الحسن علیه السلام : ص 46.

30- کلمة الا مام الحسن علیه السلام : ص 129.

31- کلمة الا مام الحسن علیه السلام : ص 198.

32- کلمة الا مام الحسن علیه السلام : ص 209.

33- کلمة الا مام الحسن علیه السلام : ص 209.

34- إحقاق الحقّ: ج 11، ص 234، س 8.

35- کلمة الا مام الحسن علیه السلام : ص 139، بحارالا نوار: ج 75، ص 113، ح 7.

36- کلمة الا مام الحسن علیه السلام : ص 139، بحارالا نوار: ج 75، ص 105، ح 4.

37- کلمة الا مام الحسن علیه السلام : ص 139.

38- کلمة الا مام الحسن علیه السلام : ص 36، بحارالا نوار: ج 44، ص 138، ح 6.

39- کلمة الا مام الحسن علیه السلام ص 37، بحارالا نوار: ج 44، ص 138، ح 6.

40- إحقاق الحقّ : ج 11، ص 20 س 1، بحارالانوار: ج 44، ص 30.

از